advert 1
advert 2
advert 3
RECEPCJA SZTUKI - ANALIZA I INTERPRETACJA TEKSTÓW KULTURY PDF Drukuj Email

RECEPCJA SZTUKI -
ANALIZA I INTERPRETACJA TEKSTÓW KULTURY
  

" Sztuka wzbogaca i pogłębia człowieka"
Stefan Szuman
   

Interpretacja dzieł sztuki na lekcjach j. polskiego.
 
         Rozumiejąc problemy z jakimi borykają się nauczyciele języka polskiego podczas opisu, analizy czy interpretacji dzieła sztuki (obrazy malarskie, kompozycje graficzne, rzeźba, architektura) postanowiłam, podzielić się swoją wiedzą i umiejętnościami, aby wspomóc koleżanki w realizacji podstaw programowych dotyczących wiedzy o sztuce, zwłaszcza cyklu "Dzieła sztuki pod lupą". Moim głównym celem jest zaznajomienie z podstawową terminologią i zagadnieniami związanymi z omawianym tematem, gł. - analizą plastyczną  i środkami wyrazu, które poprzedzają poprawną interpretację dzieła. Wiadomo, że działania interpretacyjne mają    za zadanie wydobycie i wyjaśnienie sensu danego zjawiska, w szczególności poprzez określenie miejsca owego zjawiska w jakiejś całości wyższego rzędu oraz dostarczają przesłanek dla aktu wartościowania. Postaram się opracować i zaprezentować kilka przykładów takiej interpretacji.

 

 


         Lekcje języka polskiego powinny być " twórczym działaniem stymulującym aktywność ucznia i jego zainteresowaniem różnymi dziedzinami wiedzy", co umożliwi im dojrzały odbiór dorobku artystycznego i zrozumienie istoty korespondencji sztuk: literatury, muzyki, architektury, malarstwa, teatru, filmu, grafiki i rzeźby.
         Stefan Szuman  twierdził, że:
         "Wychowanie estetyczne, a szczególnie rozwijanie zamiłowań do poznawania dzieł wielkich artystów, do wnikliwego zgłębiania ich emocjonalnej i ideowej treści oraz do zdawania sobie sprawy z doskonałości ich ukształtowania i wyrazu, ma właśnie na celu rozszerzenie i pogłębienie świadomości istnienia każdego człowieka, a także nadanie właściwego kierunku jego działalności".
         Pogłębiając u uczniów stosunek do otaczającej rzeczywistości poprzez arcydzieła sztuki - wychowamy go w swoisty, jedyny w swoim rodzaju sposób.
         Zdaję sobie sprawę, że mój sposób widzenia pewnych zjawisk artystycznych będzie subiektywny, lecz moje wykształcenie - technik sztuk plastycznych i mgr filologii polskiej - pozwala mi na próbę opisu literacko-plastycznego dzieła sztuki, opierając się nie tylko na swojej zdobytej wiedzy i umiejętnościach, ale przede wszystkim na fachowej literaturze.
         Ogólne wiadomości na wyżej wymieniony temat, zaczerpnęłam z podręczników Szkoła analizy tekstów kultury B. Drabarek (2000) i Barwy epok - kultura i literatura Michała Orczyka i Andrzeja Tadusa (2004), z multimedialnej powszechnej encyklopedii PWN, z książki Stefana Szumana O sztuce i wychowaniu estetycznym(1969), z albumów Beaty Jankowiak-Konik Leksykon malarstwa. Jak czytać obrazy? (2009) i Techniki wielkich mistrzów malarstwa (praca zbiorowa 2006) oraz z kolekcji zeszytów - czasopism Wielcy malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło.
          W swojej publikacji będę starać się opisać pewne zjawiska w sposób syntetyczny i zrozumiały nawet dla ucznia, który... być może zajrzy na stronę internetową naszej szkoły i poszerzy zakres swoich zainteresowań z dziedziny plastyki i historii sztuki. Uważam bowiem, że umiejętność wyszukiwania informacji, ich przetwarzania, wyciągania właściwych wniosków, analizy i syntezy posiadanych danych jest ważniejsza od pamięciowego opanowania tematu.
         
         W tym miejscu pragnę jedynie skrótowo, w punktach wyjaśnić podstawowe pojęcia niezbędne podczas analizy literackiej i plastycznej dzieła sztuki.
 
 
 
LITERACKO - PLASTYCZNA  
ANALIZA I INTERPRETACJA TEKSTU KULTURY
 
1.     Podać tytuł i autora (obrazu, rzeźby, grafiki )
Przedstawić autora (od jednego do trzech zdań), umieścić dzieło w dorobku twórcy (czy dzieło pochodzi z wczesnego, dojrzałego czy późnego okresu twórczości jest np. syntezą artystycznych poszukiwań)
2.     Określić technikę wykonania
3.      Styl w sztuce
Określić epokę, nurt artystyczny, nawiązać do dzieł literatury, wymienić typowe wyznaczniki tego prądu – pokazać w analizowanym dziele)
4.      Zanalizować temat (np. tło historyczne) i kompozycję dzieła, ustalić, nazwać i przedstawić pierwszy, drugi oraz dalszy plan, perspektywę, postacie i ich wzajemne relacje, kolorystykę, światło, symbole, alegorie i rekwizyty
5.Opisać wymowę całości dzieła odnosząc się do tytułu
6. Podsumować - refleksje połączone z oceną dzieła
 
            ANALIZA PLASTYCZNA - OGÓLNE ZAGADNIENIA
 
Tematyka:
 
I   przedstawiająca , sztuka mimetyczna
1       realistyczna, np.: pejzaż, panorama, pejzaż ze sztafażem(niewielkie postacie ludzkie i zwierzęce wprowadzane do kompozycji krajobrazowych), portret(pojedynczy, podwójny, grupowy, zbiorowy), autoportret(portret własny artysty), marina(tematyka morska), wnętrze, weduta(widok miasta), akt, scena rodzajowa, martwa natura(zespół nieożywionych przedmiotów odpowiednio skomponowanych na płaszczyźnie),
2       fantastyczna, np.: pejzaż, personifikacja, portret imaginacyjny,
3       mitologiczna, biblijna - ilustrująca sceny mitologiczne i biblijne
4       historyczna, np. sceny batalistyczne, sceny rodzajowe, portret (konny, oficjalny, reprezentacyjny)
5       iluzjonistyczna - złudzenie rzeczywistości za pomocą mistrzowsko stosowanych skrótów perspektywicznych oraz światłocienia na powierzchni ściany lub sklepienia, przedstawiano: elementy architektury, sceny figuralne, pejzaż,
II   nieprzedstawiająca, sztuka abstrakcyjna
1       geometryczna, polegająca na operowaniu formami geometrycznymi (neoplastycyzm, suprematyzm, konstruktywizm, op art)
2       organiczna, w której są stosowane nieregularne formy sugerujące kształty organiczne (informel, taszyzm, action painting, strukturalizm)
 
                                                        Technika
 
·                   malarstwo olejne - technika malowania farbami olejnymi, tłustymi, kryjącymi (mieszanka pigmentów, oleju lnianego, żywic i wosku) przy pomocy terpentyny, pokostów i werniksów.                                                         Pierwszy zastosował ją Jan van Eyck (XV w.)
·                   akwarela - technika malarska posługująca się malowaniem farbami wodnymi (przejrzystymi). Charakteryzuje się cieńką, przeźroczystą warstwą farby, przez którą przebija podłoże - wymaga dużej precyzji gdyż nanoszenie poprawek jest bardzo utrudnione (są one widoczne)
·                   gwasz - technika podobna do akwareli, z tą różnicą, że jest farbą kryjącą (nieprzejrzystą) poprzez dodatek do pigmentów kredy
·                   tempera - technika malarska na podłożu pokrytym zaprawą (desce, pergaminie, papierze, płótnie, murze) kładzie się farby temperowe, czyli takie, w których spoiwem jest emulsja
·                   pastel sucha - technika malarska, polegająca na używaniu miękkich pałeczek (kredek), wykonanych z barwnika zmieszanego z odrobiną spoiwa (gł. gumy tragantowej) i kredy. Obrazy malowane pastelami są bardzo delikatne, łatwo je zetrzeć lub rozmazać, dlatego potrzebują utrwalenia - fiksatywą.
·                   enkaustyka - bardzo trwała technika malarska, w której spoiwem farb był wosk pszczeli. Farby nakładano na gorąco, w stanie płynnym, albo jako pasty, które potem wygładzano gorącym żelazkiem
·                   fresk - technika malarstwa ściennego bardzo trwała lecz trudna, nie można nanosić poprawek. Polega na malowaniu (dziennymi partiami) na mokrym tynku, tylko takich części obrazu, które zdążą się związać   z wysychającym tynkiem.
·                   al secco - technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na suchym tynku barwnikami zmieszanymi z wodą.
·                   mozaika - technika dekoracyjna zaliczana do malarstwa monumentalnego (dekoracja architektoniczna), polega na układaniu obrazu z drobnych, różnego kształtu barwnych kamieni, szkła                i ceramiki na podłożu świeżej zaprawy wapiennej lub cementowej.
·                   witraż - kompozycja wykonana z kawałków barwnego szkła złączonych ołowianymi ramkami w kwatery, stanowiąca wypełnienie otworu okiennego.
·                   sgraffito - technika malarstwa ściennego polegająca na pokrywaniu muru warstwami różnie zabarwionego tynku i zeskrobywaniu wg  zamierzonego wzoru warstwy wierzchniej.
·                   rzeźba - stała (kompozycja przestrzenna w marmurze, drewnie, w glinie, odlew w brązie, asamblaż )
·                   rzeźba - ruchoma (mobile)
·                   kolaż (collage) - technika zestawiania i klejenia na płaszczyźnie wycinków różnych materiałów i układania z nich całości kompozycyjnej. Wprowadzili ją kubiści.
·                   fotokolaż - kolaż, w którym przeważa fotografia
·                   akryl -  technika malowania farbami akrylowymi, które rozpuszczają się w wodzie, natomiast po wyschnięciu są wodoodporne
·                   grafika - dziedzina sztuk plastycznych obejmująca techniki ( np.litografia, drzeworyt, linoryt, miedzioryt, gipsoryt, akwaforta, grafiki komputerowe, np. fotomontaż) pozwalające na powielaniu rysunku z matrycy
 
Kompozycja
 
          Układ elementów plastycznych na płaszczyźnie (linii, rozłożenia światła i cienia, plam barwnych) lub w przestrzeni (bryły), tworzących całość kompozycyjną zgodną z intencją twórcy. Układy kompozycyjne zmieniały się w ciągu wieków i są cechą charakterystyczną stylu różnych epok (np. pasowa - starożytny Egipt, izokefalizm - Bizancjum, k. oparta na trójkącie równoramiennym - renesans, diagonalizm - barok).
Rozróżniamy kompozycje:
1                   statyczna - oparta na pionach i poziomach, spokojna, stabilna
2                   dynamiczna - dominują linie ukośne, kontrastujące barwy, ruch, wirowanie
3                   symetryczna, zgodna z zasadą symetrii osiowej (lustrzana), może być prosta lub bardzo rozbudowana - wieloosiowa (np. rozeta - kamienny element dekoracyjny w architekturze gotyckiej)
4                   rytmiczna, oparta na powtarzalności takich samych elementów w regularnych odstępach przestrzennych. Stosowana często jako motyw dekoracyjny (ornament) w architekturze we wszystkich stylach                          i epokach.
5                   asymetryczna, diagonalna, przekątniowa
6                   odśrodkowa
7                   horyzontalna - pozioma
8                   wertykalna - pionowa
9                   otwarta
10              zamknięta
 
 
Przestrzeń
 
          Sposób ukazania głębi na płaszczyźnie, trójwymiarowego obrazu otaczającego nas świata. Służy do tego perspektywa. Wyróżnia się jej kilka odmian:
1                    linearna, zbieżna, geometryczna (centralna, boczna, z lotu ptaka, żabia) - polega na konstrukcji linii prostych, zbiegających się w punkcie umieszczonym na linii horyzontu i wkomponowaniu w tą konstrukcję  malowanych obiektów (uzyskuje się w ten sposób złudzenie rzeczywistości)
2                   perspektywa powietrzno-walorowa, polega na stopniowaniu intensywności kolorów i wyrazistości kształtów
3                   perspektywa malarska - wykorzystuje zjawisko dynamiki barw, tj. złudzenie ich przybliżania (kolory ciepłe) lub oddalania (kolory zimne)
4                   perspektywa planów malarskich - kulisowa, rzędowa
5                   perspektywa topograficzna
 
 
Barwa
 
1                   abstrakcyjna - nierzeczywista
2                   lokalna - powstaje z umiejętnego mieszania kolorów (np. tylko podstawowych), jest to barwa rzeczywista, naturalna np. cielista - oddaje specyficzny kolor skóry
3                   ekspresyjna - kolory żywe, silnie kontrastujące, nasycone
4                   wesoła - kolory czyste, nasycone, słoneczne
5                   smutna - kolory zimne, złamane, ciemne
6                   zimna - kolory: zielony, niebieski, fioletowy i ich pochodne
7                   ciepła - kolory: czerwony, żółty, pomarańczowy i ich pochodne
8                   kontrastująca - kolory czyste lecz silnie kontrastujące ze sobą, leżące po przeciwnej stronie na kole barw np. czerwony-zielony, żółty-fioletowy, pomarańczowy-niebieski, kolor jaśniejszy obok ciemniejszego np. cytrynowy-czarny, biały-granatowy
9                   nasycona - intensywna, żywy odcień danego koloru ( w malarstwie olejnym - prosto z tubki)
10              nienasycona - blada, rozjaśniona bielą lub wodą (akwarela)
11              czysta, świetlista - wszystkie kolory podstawowe (żółty, czerwony, niebieski) i pochodne (pomarańczowy, zielony, fioletowy)
12              złamana - uzyskuje się ją poprzez zmieszanie kolorów kontrastujących, a także z czernią lub bielą.
 
 
Tonacja barwna, paleta barwna
 
          Gama składa się z doskonale uporządkowanego szeregu kolorów lub walorów:
1                    polichromatyczna (wszystkie kolory) - szeroka gama kolorystyczna
2                    monochromatyczna - walor barwny jednego koloru, zestaw odcieni od najjaśniejszego do najciemniejszego tonu np. praca wykonana techniką lawowania
3                    ciepła, gorąca - wąska gama kolorystyczna w której dominują barwy ciepłe
4                    chłodna, zimna - wąska gama kolorystyczna w której dominują barwy zimne
5                    ciemna - pesymistyczna, pochmurna, nasycona
6                    jasna - optymistyczna, świetlista, nienasycona
 
 
Plama barwna
 
1                   rozbita - drobne plamki koloru o zmiennym tonie i odcieniu
2                   szeroka – widoczne pociągnięcia pędzla na obrazie
3                   ostra
4                   miękka - np. akwarelowa
5                   płaska - jednolita plama danego koloru
6                   przestrzenna -  walorowa, światłocieniowa
 
 
Światło, refleksy świetlne
 
          Sposób ukazania przestrzeni przy pomocy światła i cienia. Oddziaływanie światła jest ważnym czynnikiem artystycznego wyrazu. Daje wyraz przestrzenności, podkreśla i zaznacza granice bryły przedmiotu, nadaje określony nastrój (dramatyczność, radość, niepokój itd).
           Silne światło mocno kontrastuje, miękkie, przytłumione cieniuje kolory i sugeruje intymność, pogodny nastrój.
1                    jednokierunkowe - padające z jednej, konkretnej i czytelnej strony: z przodu, bocznie z przodu, bocznie oraz z kierunku oczu artysty.
2                   wielokierunkowe - trudno ustalić skąd pada światło
3                   pełne - silne
4                   przymglone - miękkie
5                   stałe
6                   jasne
7                   rozproszone
8                   światłocień walorowy
9                   światłocień kontrastowy
10              światłocień tonalny
 
 
Linia
 
1                   konturowa - tworzy obrys przedmiotu, określa jego kształt
2                   tworząca fakturę – szrafura (kreskowanie) polega na stawianiu krótkich, ciasno obok siebie leżących kresek np. nadaje się do rysowania sierści
3                   prosta
4                   łamana
5                   dynamizująca
6                   falista
7                   miękka
8                   delikatna
9                   subtelna
 
 
Faktura
 
          Charakterystyczna powierzchnia dzieła malarskiego, graficznego, rzeźbiarskiego lub obiektu architektonicznego oraz przedmiotu rzemiosła artystycznego. Faktura zależy od użytego materiału (metal, szkło, tkanina, drewno, marmur, wosk, farba, itp.) techniki i indywidualnego stylu artysty. Efekty fakturalne stanowią środek wyrazu artystycznego.
1                   kosmata
2                   puszysta
3                   gładka
4                   szklista
5                   chropowata, np. impast (farba na obrazie nakładana jest grubymi, wypukłymi maźnięciami)
6                   szorstka
7                   matowa
8                   ostra
9                   połyskliwa
10              mokra
11              sucha
 
 
 Bryła
 
1                   zwarta
2                   mocna
3                   ciężka
4                   ulotna
5                   przeźroczysta
6                   rozbita
7                   dynamiczna
 
 
 
 
 
 
 
 
PRZYKŁADOWE OPRACOWANIA
 Analiza i interpretacja obrazu
 
 
 
          Claude Monet  Impresja - wschód slońca  (1872)
         
          Claude Monet, ur. 14 XI 1840r. w Paryżu, zm. 6 XII 1926r. w Giverny. Malarz francuski, jeden z twórców i najbardziej konsekwentny przedstawiciel impresjonizmu, kierunku w sztuce lat 70. i 80. XIX wieku - prądu, który zrewolucjonizował malarstwo. Technika malarstwa impresjonistycznego opierała się na twierdzeniu, że barwy dzielą się na kolory podstawowe             i komplementarne. Czysta biel i czerń są zredukowane do minimum. Plamki koloru nanoszone są na płótno szybkimi, drobnymi ruchami pędzla, nakładają się i zlewają w jedno, jeżeli ogląda się je z pewnej odległości ( oglądający uzupełnia pracę artysty).
          W 1870 r. Monet odbył podróż do Londynu, gdzie zetknął się z twórczością malarską Turnera i Constable'a - ich dzieła, wywarły ogromny wpływ na stworzenie jego charakterystycznego stylu artystycznego . Od tej pory niestrudzenie studiuje wzajemne relacje koloru i światła, używa palety barw czystych  i stosuje szkicową technikę, pozwalającą na oddanie wibracji    i refleksów świetlnych. Uznawany jest za twórcę dywizjonizmu. Najsłynniejsze są jego serie obrazów ukazujące ten sam motyw, zmieniający się w zależności od oświetlenia, pory roku, dnia czy warunków atmosferycznych np.: Stogi (1890-91), Katedra w Rouen (1892-94), Nenufary (1905), malowane drobnymi plamkami zacierającymi kontury i kształty przedmiotów. Jednak, to właśnie obraz Impresja-wschód słońca, pokazany   na pierwszej wystawie impresjonistów (1874), dał nazwę całemu kierunkowi.
          Obraz (50 na 65 cm), namalowany jest na płótnie, w technice olejnej. Podziwiać go można w Muzeum Marmottan w Paryżu. Przedstawia widok portu w Hawrze - mieście - gdzie powstały pierwsze pejzaże artysty. Płótno Moneta skupia w sobie wszystkie najistotniejsze cechy malarstwa impresjonistycznego, jest przykładem uchwycenia ulotnego wrażenia chwili. Nie ukazuje obiektywnej prawdy o rzeczywistości lecz oddaje subiektywne doznania artysty- upływ czasu, ulotność i przemijalność wrażenia. Te właśnie czynniki były celem nadrzędnym impresjonistów. Sięgnęli oni bowiem po nowe barwy; świeże i czyste, rezygnując z mieszania barw na palecie.          Ich obrazy rozświetlone są migotliwymi promieniami słońca, kładącego wielobarwne refleksy zależne od pory dnia. Przedmioty tracą swa rzeczywistą, lokalną barwę, na rzecz subiektywnie postrzeganej kolorystyki zależnej od oświetlenia.
          Na obrazie Impresja-wschód słońca kontury dźwigów portowych są ledwo zaznaczone, a sylwetki rybackich łodzi wypływających na poranny połów zaznaczone są ciemnymi, gęstymi plamami nie pozwalającymi pod światło rozróżnić szczegółów. Istotą tego obrazu (wzorem dzieł Turnera) jest ukazanie owego światła - pomarańczowej kuli wschodzącego słońca, odbijającej się mieniącymi kolorami na pomarszczonej wodzie portu. Głębokie kontrasty kolorystyczne barw ciepłych i chłodnych, dają harmonię zróżnicowanych tonów w obrębie gradacji kolorów od błękitu, poprzez zielenie po pomarańczowe żółcienie.
          Pejzaż ten, malowany szybkimi wręcz szkicowymi, pociągnięciami pędzla zdumiewa prostotą przekazu tematu, a równocześnie zachwyca harmonią i bogactwem niuansów barwnych. Jest efektem malarstwa typowo wzrokowego, rejestrującego z niezwykłą szybkością przemijające wrażenia ulotności chwili.
          Monet otworzył drogę malarstwu abstrakcyjnemu, gdyż podporządkował motyw - malowany temat, przedmiot - obrazowi posiadającemu wartość samą w sobie. Jedynym stałym i wciąż tym samym tematem obrazu staje się "malarstwo jako takie". W ostatnich obrazach Moneta kształty całkiem gubią się w niespokojnych kolorach. Pod naporem efektów świetlnych zanika horyzont. Płótna te zapowiadają fowizm, ekspresjonizm, a nawet ekspresjonizm abstrakcyjny Jacksona Pollocka.
          Artysta, w ostatnich latach życia sam zdefiniował swoją rolę w historii sztuki i impresjonizmu:
          Zawsze miałem wstręt do teorii...moją zasługą jest tylko to, że malowałem z natury, starając się oddać wrażenia z efektów najbardziej ulotnych, i bardzo mi przykro, że za moją przyczyną nadano nazwę grupie artystów, spośród których większość nie miała nic wspólnego                                                                                   z impresjonizmem.
 
Marc Chagall  Upadek Ikara (1975)
         
          Marc Chagall jest jednym ze słynnych malarzy ΧΧ wieku. Żył w latach 1887- 1985. Urodził się w Witebsku na Białorusi, ale później kilkakrotnie zmieniał miejsce pobytu. Mieszkał między innymi w Petersburgu, Berlinie, Paryżu i Nowym Jorku. Naukę malarstwa rozpoczął w witebskiej szkole Jehuda Pena.W Petersburgu uczył się w Szkole Swensewa, gdzie skupiło się środowisko przedstawicieli awangardy. Chagall studia skończył jednak w Paryżu. W 1914 powrócił do Witebska do swojej narzeczonej Belli Rosenfeld. Dopiero po wojnie w 1922 roku mogli opuścić Rosję i przenieść się do Francji. Zarówno Bella, jak i ich córka Ida odgrywały dużą rolę w twórczości malarza. Żona Chagalla zmarła w 1944 roku.
 W 1952 roku Chagall poznał Walentynę Brodsky, poślubił ją i spędził z nią resztę życia. Wśród prac artysty znajduje się wiele portretów ukochanej Wawy. Malarz zmarł w Paryżu, gdzie mieszkał przez ostatnie lata swojego życia.
          Dzieła stworzone przez Chagalla, kiedy mieszkał już w Paryżu możemy zaliczyć do późnej twórczości malarza - tworzył już we własnym stylu. Często sięgał po wątki biblijne i mitologiczne, które współbrzmią z jego własnym światem przełożonym na język malarstwa czystej wizji, jedynego w swoim rodzaju wewnętrznego świata, przekazanego bez wynaturzeń i ckliwości, obdarzonego życiem pozaczasowym, życiem wiecznym.
          Wyrazem inspiracji Chagalla mitologią jest obraz „Upadek Ikara”, namalowany farbami olejnymi na płótnie o wymiarach 213 na 198 cm, jest również nawiązaniem (próbą dialogu) do obrazu P. Bruegla o tym samym tytule z 1558 r.  Obecnie obraz Chagala znajduje się  w  Muse Nationale d’Art Moderne w Paryżu.
          Mityczne wydarzenie - lot Ikara, który na swych skrzydłach z piór i wosku zapragnął wznieść się ku słońcu - artysta umieścił w scenerii wsi rosyjskiej, nadając mu w ten sposób wymiar uniwersalności. Przedstawia właśnie moment, kiedy Ikar spada. W centralnej części obrazu widzimy mężczyznę ze skrzydłami, spadającego głową w dół. Po lewej stronie, postaci Ikara, znajduje się słońce. W powietrzu, obok słońca leci ptak. Poniżej po obu stronach czerwonej, krętej drogi znajdują się wiejskie chaty charakterystyczne dla twórczości tego malarza. Przed domami stoją mieszkańcy wsi obserwujący to niecodzienne wydarzenie. Niektórzy weszli na dach, żeby lepiej widzieć. Wznoszą ręce do góry, jakby chcieli złapać i uratować spadającego. Wszyscy - mężczyźni, kobiety, matki z dziećmi na rękach a nawet zwierzęta - przybiegli popatrzeć na rozgrywający się dramat. Jest to zupełnie inna niż w mitologii i odmienna niż u Bruegla interpretacja tego faktu. Na obrazie Chagala, śmierć Ikara jest zauważona przez całą społeczność wsi, którzy porzucili swoje codzienne zajęcia aby poświęcić swoją uwagę rozgrywającej się tragedii.
          Zwraca uwagę kolorystyka obrazu i sposób rozłożenia barw. Górna część obrazu utrzymana jest w tonacji barw ciepłych, jasnych - dzięki temu można odnieść wrażenie, że obraz przedstawia ciepły, słoneczny dzień. W micie słońce odgrywa przecież ważną rolę, kojarzy się ze sferą nieosiągalnych marzeń, tęsknot i ideałów. Jednak, to właśnie żar słonecznych promieni stopił wosk w skrzydłach Ikara, doprowadzając go do tragicznego końca. Postać "młodego lotnika" podkreślona ciemnym konturem barwnym,  z płonącymi czerwienią skrzydłami, silnie kontrastuje z jasną tonacją nieba i przykuwa naszą uwagę. Dolna część obrazu, podzielona jest na trzy części kolorystyczne. Droga, biegnąca pomiędzy domami ma intensywny, prawie czerwony kolor, domy i mieszkańcy wsi po obu stronach drogi są namalowane w ciemniejszej tonacji kolorystycznej (zielenie, brązy, fiolety, błękity, karminy).
          Spadający na ziemię, w centrum wioski Ikar (nie jak w micie i nie jak u Bruegla, do morza) - jest niecodziennym zjawiskiem. Takie wydarzenie na niebie, mąci spokój mieszkańców małej, ubogiej wioski. Zazwyczaj ich życie jest monotonne, wykonują ciągle te same czynności, zajmują się gospodarstwem, dobrze znają siebie nawzajem. Teraz są świadkami rozgrywającego się na ich oczach dramatu. Obca postać, wyglądająca jak człowiek ze skrzydłami, chociaż uniosła się w przestworza, niestety - spada głową w dół.. My wiemy, że stało się tak głównie z jego własnej winy. Był tak bardzo zachwycony podniebnym lotem, że zapragnął zbliżyć się do słońca. Uczynił to pomimo wcześniejszych przestróg i próśb ojca, aby tego nie robił. W naszej świadomości upadek Ikara nie stał się symbolem kary za winę, ale symbolem tragicznego losu człowieka, który odważył się sięgnąć  po to, o czym inni tylko marzyli. Dlatego istnieje taki kontrast pomiędzy skrzydlatą postacią na niebie, a wsią i jej mieszkańcami. Artysta uwypuklił to malując mityczną postać oraz niebo w jasnych barwach, a realny świat w ciemnych.
          Na obrazie Chagalla Ikar jest najważniejszą postacią. Został umieszczony w centralnej części obrazu, czym artysta podkreśla i nadaje mu szczególną rangę. Jest znacznie większy od ludzi w dole. Ikar góruje nad całą wsią. Jego lot był krótki i zakończył się tragicznie, ale mógł choć przez chwilę znaleźć się bliżej ideału.
 
                        Pieter Bruegel starszy                                                             Pejzaż z upadkiem Ikara (ok. 1555 - 1560)
         
          Upadek Ikara jest jednym z wielu słynnych płócien Bruegla - niderlandzkiego malarza żyjącego w latach 1525 – 1569. Genialna i jedyna w swoim rodzaju, sztuka Bruegla zajmuje wyjątkowe miejsce w historii malarstwa. Dzieło tego wielostronnego twórcy łączy w sobie wszystkie cechy nowego stylu malarstwa północnej Europy. Artysta odrzuca tradycje i wzory renesansu, ale wykorzystuje doświadczenia flamandzkich i włoskich poprzedników, aby rozwinąć swój własny, oryginalny styl. Maluje obrazy zaskakująco nowoczesne, odwracając dotychczasową hierarchię wartości.
          Omawiane dzieło zaskakuje kompozycją wykonania. Na pierwszy rzut oka podziwiamy krajobraz z doskonale zastosowaną perspektywą malarsko-powietrzną. Postacie ludzkie tworzą sztafaż, świetnie wkomponowany w pejzaż. Tytułowy epizod ukryty w prawym dolnym rogu, jest ledwie zauważalny i w pierwszej chwili nie dostrzegamy tonącego chłopca lecz temat obrazu, sugeruje nam inny odbiór dzieła. Obraz został wykonany farbami olejnymi na desce. Obecnie znajduje się on w muzeum Musees Royaux des Beaux-Arts w Brukseli.
          Motywem obrazu jest śmierć ludzka niezauważona przez otoczenie. Nawiązuje on do mitologicznej historii o młodym śmiałku, który wpadł do morza, gdyż wzbił się zbyt wysoko zapominając o przestrogach ojca, by zanadto nie zbliżać się do słońca. Tytułowy Ikar nie zajmuje tu centralnego miejsca. Na pierwszym planie widzimy oracza pogrążonego w pracy. W głębi dostrzegamy pasterza ze swoim psem i stadem owiec, rybaka zarzucającego sieci, elementy krajobrazu (drzewa, skały) i okręt zmierzający do portu. Życie toczy się leniwie z codziennymi troskami i natężeniem zwykłych zajęć. Ludzie zajęci swoją pracą, nie dostrzegają niecodziennego i dramatycznego wydarzenia.
          Być może - jak to czynił często - artysta zilustrował stare, flamandzkie przysłowie, "Śmierci nikt nie jest w stanie powstrzymać". Z jednej strony, śmierć czeka każdego, zarówno podniebnego bohatera, jaki ciężko pracującego rolnika. Z drugiej strony śmierć - choćby nawet dotyczyła kogoś niezwykłego - tak naprawdę niczego nie zmienia. Życie toczy się dalej.
          Według innych interpretacji, Bruegel chciał pokazać wartość ciężkiej, codziennej pracy zwykłych ludzi, których trudu, w przeciwieństwie do lekkomyślnego wyczynu Ikara, w tamtych czasach nikt nie opiewał.
          Czytałam również interpretację, że ponieważ artysta żył w czasach walk o wolność wiary, zamieszek na tle religijnym oraz prób odzyskania niezależności politycznej, historia Dedala i jego syna musiała przyciągnąć uwagę malarza z innych powodów. Zwrócono uwagę, że Bruegel daleki jest od piętnowania lekkomyślności Ikara, wydaje się raczej, że w sposób dyskretny chce przekazać i zwrócić naszą uwagę dla heroicznego przedsięwzięcia, jakim był symboliczny lot ku słońcu. To prawda, że gdyby Ikar kierował się rozsądkiem, nie straciłby życia, ale też nie poznałby uczucia wolności. Czy pragnienie, by dotrzeć wyżej niż ktokolwiek przedtem, jest naganne? W naszej świadomości, jest symbolem tragicznego losu człowieka, który pragnie więcej, sięga po to, o czym marzy. To postawa godna podziwu. 
          Niektórzy uważają, że Ikar jest synonimem idealisty, młodego marzyciela i porównują go do ćmy, bezmyślnie lecącej do światła, by zginąć. Bardziej wartościowa wydaje im się postawa dojrzałego, trzeźwo myślącego Dedala, który osiąga swój cel.
          W swoim obrazie artysta ukazuje obojętność ludzi wobec tragedii młodego lotnika. Musieli go widzieć w przestworzach - to niecodzienny widok - ale większość z nich powróciła do swoich zajęć. Tyko pasterz nadal patrzy do góry jakby szukając innych, podobnych zjawisk. I znowu można przytoczyć kolejne, znane przysłowie flamandzkie: "Żaden oracz nie przerywa pracy z powodu śmierci człowieka". Jest to smutne, ale prawdziwe. Oburza nas obojętność świata na jednostkowe tragedie, znieczulica i egoizm ludzi zajętych swoim życiem, epizodyczne potraktowanie bohatera. Ale prawdę mówiąc, w dzisiejszych czasach zachowujemy się tak samo, jak postacie przedstawione na obrazie - nie zauważamy problemów innych ludzi.    
          Patrząc na obraz nasuwają nam się pewne skojarzenia i dostrzegamy kontrasty. Lot do słońca – kojarzy się z niebem, orka – z ziemią. Przeciwne kierunki, przeciwne wartości. Tam wzniosłość i pewne wartości, a tu ziemska praca i proza życia. Dzieło w metaforyczny i symboliczny sposób ukazuje egzystencję ludzką.
          Wiemy, że sztuka dla Bruegla była narzędziem wspomagającym nowe prądy i dążenia intelektualne. Maluje obrazy podobne tekstom Erazma z Rotterdamu. Jego malarstwo nie dąży do odnalezienia ideału, ale służy stworzeniu obrazów - dowcipnych, sarkastycznych i zarazem pięknych - ukazujących obyczaje epoki.
          Sztuka stworzona przez niego jest ponadczasowa, a jednak nierozłącznie związana z konkretną epoką: są to czasy rozkwitu kultury humanistycznej, a jednocześnie wielkich przeobrażeń religijnych, politycznych i intelektualnych. "Bruegla interesuje nie tyle ukryty sens rzeczy, co użytek, jaki się z niego robi. Jednym słowem podręcznik dobrego prowadzenia się..."
          Kolorystyka obrazu jest wspaniale dobrana, szeroka paleta barw z przewagą zimnej tonacji, doskonale oddaje sytuację jaką nam malarz przedstawił. Widać jak słońce znad horyzontu roztacza blade światło, podkreślając zarysy miasta w oddali. Artysta wyśmienicie kreuje efekt przestrzenny, grę tonacji walorowej i światłocienia, różnicuje plan bliski i daleki. Rysunek, dokładny w detalach na pierwszym planie, w głębi - modeluje formę za pomocą zestawień tonalnych a lekko zamglona atmosfera łagodzi wyrazistość linii. Farba położona jest cieniutką warstwą i lekkimi dotknięciami pędzla co powoduje, że pejzaż jest delikatny i tchnący spokojem co silnie kontrastuje z rozgrywającym się na naszych oczach dramatem. To zmusza nas do refleksji nad losem jednostki spotykającej się z obojętnością ludzi i otaczającej przyrody. Osobiście uważam, że obraz ten  jest genialny ze względu na to, że zaskakuje ujęciem tematu, zmusza do interpretacyjnych rozważań, przekazuje treści moralizatorskie - jest ponadczasowy.
 
                     Auguste Renoir Huśtawka (1876)
Pierre-Auguste Renoir (ur. 25 lutego 1841, zm. 3 grudnia 1919) – malarz i rzeźbiarz francuski. Współtwórca i jeden z czołowych przedstawicieli impresjonizmu. Jego talent ujawnił się bardzo wcześnie. Mając dwadzieścia lat rozpoczyna przygodę z impresjonistami lecz jednocześnie ceni sztukę figuratywną. W twórczości malarskiej koncentrował się na portretach dzieci i kobiet, aktach oraz martwych naturach. Nigdy nie zajmował się malarstwem pejzażowym tak intensywnie jak inni impresjoniści.  Był też płodnym rysownikiem, tworząc pobieżne szkice wykonane różnymi technikami. Miłość do rysunku, do linii oddala go stopniowo od metody impresjonistycznej, znajduje własny styl.                                                                                                                                                                 Huśtawka jest wynikiem studiów Renoira nad światłem. Namalowana jest szeroką gamą kolorystyczną i skomponowana wokół centralnej osi pionowej. Na pierwszym planie, po lewej stronie znajdują się trzy postaci. Mała dziewczynka w żółtym kapelusiku stoi obok drzewa, o które opiera się również brodaty mężczyzna. Obydwoje patrzą na drugiego mężczyznę, który odwrócony do nas plecami, obserwuje stojącą na huśtawce młodą kobietę. Ona zajmuje prawą stronę obrazu, lekko oparta o sznur huśtawki spogląda w lewą stronę, poza ramy obrazu. Na drugim planie, w głębi obrazu widoczna jest pięcioosobowa grupa, która przywraca równowagę w kompozycji - zachwianą postawą młodej kobiety. Scenę tę, malowaną krótkimi pociągnięciami pędzla, zalewa światło, które spaja postaci z ich otoczeniem. Biel sukni młodej kobiety zmienia się w zależności od padającego światła i cienia, w błękity, róże i żółcie. Błękitna marynarka mężczyzny przybiera barwy zieleni i fioletów. Na ziemi też widzimy błękit i zieleń odpowiadającym liściom drzew oraz białe, żółte i różowe plamy światła. Ten obraz stanowi doskonałą ilustrację metody impresjonistycznej, która operuje czystymi barwami podstawowymi i pochodnymi, odrzucając czerń w przedstawianiu natury. Kolory uzyskane są fragmentarycznie, za pomocą drobnych plamek barwnych, dających właściwy efekt dopiero gdy nieco oddalimy się od obrazu.                                                                            Artysta usiłował w swoich scenach rodzajowych odtwarzać przelotną chwilę i trafność bezpośredniego własnego wrażenia. W jego twórczości nie znajdzie się głębokich przeżyć czy rezultatów twórczych refleksji. Rezygnował z duchowych treści w sztuce, za to kreował świat czystych barw i harmonijnych form. Portrety Renoira wydają się czasem banalne i przesłodzone a charakterystyka modela powierzchowna. Charakteryzują się jednak oryginalnym i niespotykanym u innych impresjonistów stylem. Najlepsze prace powstały w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Cechują się świeżością doznań i niezwykłą umiejętnością doskonałego ich odtwarzania.                                                                                                                                                                                                                 
         Według mnie obraz ma być czymś przyjemnym, wesołym i ładnym, tak - ładnym! W życiu jest wystarczająco dużo rzeczy przykrych, żebyśmy mieli jeszcze sami produkować brzydactwa - mawiał żartobliwie artysta.
Uważam, że ten obraz odzwierciedla intencje twórcze artysty - radość życia w radości malowania. Tytuł obrazu sugeruje zabawę, jest bardzo spójny z kolorowym, migotliwym światem przedstawionym na obrazie, a my - widzowie - bawimy się kontemplując kolory. Kompozycja cieszy pogodnym, słonecznym nastrojem, pełnym niuansów świetlnych, które zraszają ludzkie ciała, tkaniny, ziemię i drzewa.

 

Edgar Degas Czternastoletnia tancerka (1881)
         Edgar Degas (ur. 19 lipca 1834 w  Paryżu, zm. 27 września 1917 tamże) – malarz i rzeźbiarz francuski. Studiował pod kierunkiem malarza     L. Lamothe'a w tamtejszej École des Beaux-Arts (Szkole Sztuk Pięknych). Pierwotnie pozostawał pod wpływem twórczości Ingresa. Degas stosował zaskakujące nowoczesnością ujęcia oraz skróty perspektywiczne, które krytycy porównują do kadru fotograficznego. Pełna inwencji kompozycja, świetna kreska i umiejętność przedstawiania postaci w ruchu przyczyniły się do uznania go za jednego z największych malarzy końca XIX wieku. Początkowo malował historyczne i współczesne sceny rodzajowe, konie i sceny sportowe, w czym można zauważyć wpływy Maneta. Znany jest jednak szczególnie z obrazów przedstawiających tańczące kobiety. Degas bywa zaliczany do impresjonistów, lecz jego prace ciążyły jednak często w kierunku realizmu i romantyzmu. Gdy w latach 80. Degas zaczął mieć kłopoty z oczami, skłonił się ku rzeźbie i pastelom, jako że te techniki nie wymagały ostrego wzroku. Stworzył wiele niezwykłych w swym uroku rzeźb, z których znakomita większość nigdy nie była prezentowana za życia artysty. Co więcej, nie były też sporządzane ich metalowe odlewy - a zważywszy, iż Degas modelował swe wizje w delikatnym wosku - ryzyko nieszczęścia było przeogromne, zwłaszcza w późniejszym okresie życia artysty, kiedy to zmuszony był zmieniać swe pracownie na coraz to mniejsze.                                                                                                                            
Pierwszy i jedyny raz Degas pokazał swoją rzeźbę na szóstej wystawie impresjonistów w 1881 roku. Była to 98 cm rzeźba, właściwie  niewielkich rozmiarów arcydzieło rzeźbiarskie Czternastoletnia tancerka wykonana z wosku, uzupełniona tiulem różowej spódniczki baletowej i satynowej wstążki we włosach. „Już wtedy figurka wzbudziła sensację! Dla wielu oczu zwiedzających wystawę - supernaturalizm postaci dojrzewającej dziewczyny okazał się chyba zbyt mocnym doznaniem...” Artysta w pełnej gracji kompozycji statycznej, wyeksponował piękno i naturalność młodziutkiej tancerki. Jego realizm skoncentrował się na tym aby uchwycić zmienność, ruch i gest ludzkiego ciała. Ponieważ był bystrym obserwatorem, jego "tancerka" przedstawiona została z podniesioną głową, szyją wyprostowaną do granic wytrzymałości, zastygła w pozie niemal zuchwałej, specyficznej dla danego momentu. Niemniej to nie jej poza, ale realistyczne przedstawienie zafrapowało publiczność. Jej lekko zmięte w okolicach kolan pończochy, niedbale związana wstążka we włosach sugerują, iż tancerka właśnie przestała tańczyć. Przywykła do białego marmuru publiczność nie stawała już przed rzeźbą, lecz przed utalentowaną dziewczynką, której wielkość, nieznacznie mniejsza niż naturalna, jest jedyną rzeczą przypominającą nam, że nie jest ona żyjącą postacią.                     
Po śmierci artysty znaleziono w jego pracowni przeszło siedemdziesiąt rzeźb wykonanych z ciemnego wosku. Jego prace rzeźbiarskie stają się niezależnymi dziełami sztuki. Skomplikowane konstrukcje wewnętrzne z metalowych prętów, korków, umocnień z bawełnianych knotów świeć i klamerek utrzymują je w wybranej pozie, wystarczył jeden niezręczny ruch a rzeźba łamała się. W 1921 roku odlewnik Hèbrard wykonał odlewy jego rzeźb w brązie techniką "na stracony wosk" i to właśnie te pośmiertne odlewy znajdują się dzisiaj w muzeach.  Rzeźbę młodziutkiej tancerki (w brązie) możemy dzisiaj podziwiać w Muzeum Orsay w Paryżu. Edgar Degas nigdy nie tworzył wystudiowanego widzenia kobiety, był jednym z największych mistrzów chwili i być może z nikim innym nie dającym się porównać. Każdy ruch kobiecego ciała jest w jego sztuce czymś zupełnie niezwykłym, jedynym i niepowtarzalnym - nawet ten najbardziej nieznaczny, ten całkiem zdawałoby się niedbały i jakby absolutnie obojętny... Swego czasu Edgar Degas powiedział, że oglądanie jego kobiet jest niczym przyglądanie się im przez dziurkę od klucza: one nigdy nie wiedzą, że są w tej chwili obserwowane. Może dlatego są tak prawdziwe i może dlatego jest w nich aż tyle kobiecej intymności i uroku. Rzeźba Czternastoletniej tancerki była dziełem nowatorskim (kreatywne zestawienia tworzyw rzeźbiarskich), szokowała przedstawieniem rzeczywistości nie spotykanej wówczas w rzeźbie.
Mam nadzieję, że przedstawione interpretacje są zaprezentowane w sposób logiczny i przystępny. Dokonałam wyboru dzieł znanych artystów, których - ja osobiście - bardzo cenię.  Podziwiam umiejętności  i wrażliwość kolorystyczną tych twórców. Dlatego w mojej pracy dominują XIX w. impresjoniści, jeden ekspresyjny  wizjoner  XX w. oraz XVI w. malarz flamandzki - świetny kolorysta, nowator w operowaniu fakturą  malarską, będący zarazem demaskatorem naszych przywar.
 
 
Opracowała:                                                                                                                  mgr Ilona Giza
nauczyciel - bibliotekarz